Bitişik mi ayrı mı: Var olmak, yer almak, kastetmek

SORU

Sevgili Gramer Abla,

Simdi bu yazacagim bir gramer sorusu olmayabilir ama benim kafamin karisik oldugu bir konu var. Sana sormadan edemeyecegim. Siteni buldugumda kendimi sansli hissettim:

Var olmak veya yer almak gibi fiilerin nasil yazildigini bir turlu ogrenemiyorum. Bazi editorler varolmak/yeralmak yanlisi bazilari degil. Nedir ya da ne olmalidir bunun mantigi?

Simdiden tesekkurler,
E.

——————————————-

ÖNERİLER

Sevgili E,

Öncelikle şunu belirtmek isterim, “Gramer Abla”yı komik bir ifade olduğu için seçtim. Elbette bana gramer ve dilbilgisi dışındaki dille ve yazıyla ilgili konularda da soru yöneltebilirsiniz.

Bir ifadenin ayrı mı yoksa bitişik mi yazıldığını öğrenmek için şöyle düşünmek işe yarar: Eğer iki kelimeden biri bu ifade içinde anlam değiştiriyorsa veya yazılışı değişiyorsa, sadece bu durumda bitişik yazılır. Örneğin “bir şey” ayrı yazılır, çünkü bahsi geçen “BİR” tane “ŞEY”dir. İki kelime de kendi anlamlarını kaybetmezler.

Ama “birtakım” bitişik yazılır, çünkü “takım” anlamını kaybeder. “Birtakım”, kimi, bazıları anlamlarına gelen bir sıfata dönüşmüştür.
Sorun aslında birleşik fiillerle ilgili. Aynı kural bunlar için de geçerli. “Var olmak”, “sağ ol”, “yer almak”, “var etmek”, “hoş tutmak”, “ant içmek”, “söz vermek”, “sevk etmek”, “fark etmek”…

“Var olmak”la ilgili dikkat etmen gereken bir husus var yalnız: “Varoluş” ve “varoluşçuluk” bitişik yazılır. Eğer bu anlamda, örneğin bir felsefe metninde kullanılıyorsa, “varolmak” da bitişik yazılır.

Bazı editörlerin “varolmak” ve “yeralmak” birleşik fiillerini bitişik yazdığını söylemişsin. Evet, kişisel fikrimi sorarsan “farketmek”, “kastetmek”, “sevketmek” bana da yanlış gelmiyor. Ancak bu yazılışlarda keyfiyete yer bıraktığımızda dilde tutarsızlıklar oluşuyor. Ben her zaman yukarıdaki kurala göre muhakeme etmeyi tercih ediyorum. Diyebilirsin ki “yer almak”taki “yer” de bildiğimiz “yer” değil, ama kelimenin elle tutulmayan bir anlamı da var (“yeri doldurulamaz”da olduğu gibi). Bence “anlamı değişmiyorsa ayrı” kuralını takip edersen hata yapma ihtimalin düşer.

Yazılışı değiştiğinde de bitişik yazıldığını unutma. Bunun için de en iyi örnek “kastetmek”. “Kasıt”tan geldiği ve kelimenin yazılışı değiştiği, aradaki “ı” düştüğü için bitişik yazıyoruz bu fiili.

Sorularını her zaman beklerim.
Sevgiler,
GA

30 comments

  1. Gizem

    Merhaba ablacığım. :) Benim adım Gizem. On üç yaşındayım, yedinci sınıfta okuyorum. Merak ettiğim bir konuya bakarken sitenizi gördüm, çok ilgimi çekti. Sorumu bu yorum bölgesine yazmak istedim, umarım beni cevapsız bırakmazsınız. Bazı kelimeler birleşik olduğu için bitişik yazılır ama birkaç kelimenin yazılışına bir türlü karar veremiyorum. Tam “Tamam, bu bitişik yazılır.” diyorum, sonra bakıyorum ve başka bir yerde ayrı yazılışıyla karşılaşıyorum. ;) Rica etsem bana “sağ ol, hoşçakal, hoş geldiniz” kelimelerinin ayrı mı yoksa bitişik mi yazıldığı hakkında bilgi verebilir misiniz ? Şimdiden teşekkürler, sevgiler. :-)

    • gramerabla

      Sevgili Gizem,
      Öncelikle bu kadar geç cevap yazabildiğim için özür diliyorum. Gramer Abla’lığı biraz ihmal ettim son zamanlarda.
      Hangi kelimelerin bitişik yazıldığı konusunda tereddüt etmekte haklısın. On üç yaşındaysan sen hatırlamazsın ama bu yazım kuralları devamlı değişip durdu. Şu anda “sağ ol”, “hoşça kal” ve “hoş geldin” ayrı yazılıyor. Ne yalan söyleyeyim, ben de yadırgıyorum. “Sağol”u bitişik yazıveriyorum, sonradan hatırlıyorum ki ayrıydı. Vaktiyle çok değerli bir hocamdan öğrendiğim şu kuralı aklında tutarsan elinin altında sözlük (veya TDK’nın internet sitesindeki sözlüğe bakmak için internet) olmasa bile doğru yazılışı bulursun: İki kelime bir araya geldiklerinde birinin veya ikisinin birden anlamı değişiyorsa, o zaman bitişik yazacaksın. Anlam değişmiyorsa ayrı yazacaksın, çünkü bitiştirmek için bir sebep yok. “Sağ olsun” dediğin zaman mesela, kelimenin tam anlamıyla o kişinin “sağ” olmasını, yani çok yaşamasını diliyorsun. “Çok yaşa”yı nasıl bitişik yazmıyorsan “sağ ol”u da bitişik yazmamalısın.
      Bu kuralları aklında tut ama elinin altında her zaman iyi bir sözlük ve imla kılavuzu bulundur. Ben TDK’nın internet sitesinden çok sık faydalanıyorum, ayrıca Necmiye Alpay’ın Metis Yayınları’ndan çıkan Türkçe Sorunları Kılavuzu da hep yanı başımdadır. Sana bu satırları yazarken de “yanı başında”yı kontrol ettim mesela. Bitişik yazasım vardı, meğer ayrı yazılıyormuş. “Yanı sıra” da aynı şekilde ayrı yazılıyor.
      Sorularını gramerabla@gmail.com adresine de gönderebilirsin, her zaman beklerim.
      Sevgiler,
      GA

    • gramerabla

      Sevgili Berrak,
      “Başkaları da” derkenki “da” ayrı yazılır, evet.
      Yorumunun sonuna eklediğin “demi” ifadesi de, bu Demi Moore’a hitaben yazılmış bir soru değilse “değil mi” anlamına geliyor herhalde. Eh, onu da ayrı yazmalısın çünkü soru eki olan “mi” her zaman ayrı yazılır. Konuşma diliyle yazmaya kalktığımızda “di mi” diye kısalttığımız oluyor, ben de arkadaşlarımla cep telefonu uygulamaları üzerinden yazışırken kısaltıyorum. Ama yazı dilinde “değil mi” şeklinde yazmalısın.
      Sevgiler,
      GA

    • gramerabla

      Gramer Abla’yı ben de komik bir ifade olduğu için seçtim. Bu ismi seçtiğimde İngilizce için benzer bir hizmet veren “Grammar Girl”ü pek tanımıyordum ama ismini duymuştum. Ondan da esinlendim tabii. İngilizce yazım kurallarıyla ilgileniyorsan Grammar Girl’ün de çok şeker bir sitesi var: http://grammar.quickanddirtytips.com

  2. elif

    Öncelikle Merhaba
    Ben bu birleşik ayrı yazımlarla ilgili sizden pratik ve genel bir bilgi, almak istiyorum.
    Doğrusunu söylemek gerekirse çoğu zaman ayırt edemeyip karıştırıyorum ve kurallarda kendi arasında bazen çelişebiliyor.Sanırım sizin yardımınıza ihtiyacım var bana da ters çözerken ya da konu tekrarı yaparken ayırt edebilmem için bir kaç bilgi verir misiniz?

  3. X

    - Nasılsın?
    - İyilik, sen nasılsın?
    - “Ben de iyiyim” midir yoksa “Bende iyiyim” diye mi cevaplamak gerekir…

  4. yigit

    Sayın gramerabla soracağım acil birşey var herşey,pekçok,hiçkimse,hiçbir gibi sözcükler ayrı mi yazılır yoksa birleşik mi bir türlü anlayamıyorum bu gün de sınavda çıktı hiç yapamadım lütfen yardımcı ol

  5. ebrar

    merhaba gramer abla ben ebrar 8. sınıf öğrencisiyim sitenizi büyük bir ilgi ile takip ediyorum ve size tesekkür ediyiorum öncelikle sayıların yazamında çok iyi olduğumu söyleyemeyeceğim bu hakkında bilgi verirseniz çok sevinirim şimdiden teşekkürler

  6. fatma

    yani anlamlarını yitirmişse o birleşik kelime anlamlarını kaybediyorsa birleşik mi yazılır ? umarım soruma cevap verirsin gramer abla

  7. BÜŞRA

    Gramer Abla;
    Ben ayrı ve bitişik yazılan kelimeler hakkında bilgi toplamaya çalışıyorum ama internette buna dair hiç bir bilgi yok. Tam 2 saattir arıyorum hiç bir şey bulamadım. Sonra siteni gördüm ilgimi çekti ve girdim. Sonra yorumlaa göz attım hemen hemen herkes ayrı veya bitişik kelimelerle ilgili sorular sormuş bende yazayım nolcak sanki dedim. Bana ayrı ve bitişik kelimeler hakkkında bilgi verirmisin

  8. Ibrahim Kınalı

    Merhaba Gramer Hanım,
    –Ama “birtakım” bitişik yazılır, çünkü “takım” anlamını kaybeder. “Birtakım”, kimi, bazıları anlamlarına gelen bir sıfata dönüşmüştür.

    – Yukarıdaki cümleyi siz yazmışsınız. Yalnız ben de bir şey eklemek istedim.
    Birtakım kelimesi durum belirtirse bitişik yazılır; Ama sayı belirtirse her zaman ayrı yazılır.
    Örnek:
    — BİRTAKIM İNSANLAR, BİRTAKIM TOPLULUK,…

    — MÜSABAKALARA BİR TAKIM DEĞİL BEŞ TAKIM ALINACAKMIŞ..

    — BİR TAKIM FİNCAN …

  9. Zeynep

    Gramerabla ben sürekli bu bitişik mi ayrı mı yazacağım diye karıştırıyorum yakında bir sınavım var lütfen yardımcı olur musun?

  10. Hafif Mesrep

    “keyfiyetine” demişsiniz oysa bu sözcük “nitelik” anlamındadır ve doğrusu “keyfiliğine” olmalıydı. Saygılarımla.

  11. Gizem turgut

    Merhaba benim adım da GİZEM benim 7.sınıfım 13 yaşındayım sayfanızı çok beğendim bana bir daha keliesinin nasıl yazıldığını yazarsanız sevinirim

  12. ali kaya

    Merhaba Grammer Ablacığım.Benim de bir sorum var izninle:
    “Özlemek” sözcüğünün kök halinin ne olduğunu söyleyebilir misin?

  13. sinan

    yardımcı olabilirmissiniz kelimesindeki olabilirmisiniz nasıl yazılır beceremiyor ne yapmam gerekiyor.

  14. Su

    Lütfen yardımcı olun Pazartesi TEOG sınavım var ! ” Takılı verdim ” ve ” Yedi kat ” bu sözlerden hangisinde yazım yanlışı yoktur ?

  15. Recep Yılmaz

    Tamam, kelimenin anlam değişiyorsa bitişik yazılır. Yukarıda da sormuşlar yanıt vermemişsiniz. Benim en çok takıldığım kelime, “hoşgeldiniz” Benim bildiğim de HOŞ ve GELDİNİZ kelimeleri ayrı yazılmalı. AMA BEN HİÇ BİR YERDE BU İKİ KELİMENİN AYRI YAZILDIĞINI GÖRMEDİM. BENİM BİR DÜĞÜNÜM OLDU, AFİŞİ, “HOŞ GELDİNİZ” şeklinde yazdırdım, beni ikaz ettiler. Bitişik yazdırman gerekirdi dediler. Biraz bu kelime üzerinde durur musunuz?

Benim de ekleyeceklerim var!

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logo

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Twitter picture

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Facebook photo

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Google+ photo

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Connecting to %s